از ربع رشیدی تا دانشگاه تبریز؛ جایی که علم مرز نمی‌شناسد | ربع رشیدی، روح جهانی دانشگاه تبریز

بازار تبریز آنلاین- موسی‌ کاظم‌زاده : هفتصد و پنجاه سال پیش، در دامنه‌های تبریز، بنایی شکل گرفت که در تاریخ تمدن اسلامی به عنوان یکی از نخستین دانشگاه‌های بین‌المللی شناخته می‌شود؛ «ربع رشیدی». این مجتمع علمی نه فقط محل آموزش، بلکه مرکز تبادل اندیشه، علم و فرهنگ میان مردمان و دانش‌پژوهان از اقوام و سرزمین‌های گوناگون بود. در آن روزگار، دانشجویانی از شرق و غرب عالم به تبریز می‌آمدند تا در مکتب علم و ادب ایرانی شاگردی کنند. ربع رشیدی دانشگاهی به وسعت جهان بود که روح تساهل، دانش‌دوستی و تعامل فرهنگی را در خود می‌پروراند.

از ربع رشیدی تا دانشگاه تبریز؛ بازتاب اندیشه جهانی در قلب علم ایران

اکنون پس از قرن‌ها، در همان شهر تاریخی، دانشگاه تبریز به عنوان دومین دانشگاه قدیمی ایران بار دیگر جایگاه خود را در عرصه جهانی بازیافته است. این دانشگاه هم‌اکنون میزبان بیش از سه هزار و ۵۰۰ دانشجوی خارجی از هفت کشور شامل عراق، ترکیه، افغانستان، جمهوری آذربایجان، پاکستان، چین و سوریه است و تاکنون بیش از یک‌هزار نفر از دانشجویان خارجی آن فارغ‌التحصیل شده‌اند. دانشگاه تبریز با بیش از ۲۰۰ دانشگاه معتبر جهانی، دارای تفاهم‌نامه‌های همکاری علمی است. این حضور نه تنها دستاوردی علمی و فرهنگی به شمار می‌آید، بلکه نمودی از دیپلماسی علمی ایران در سطح بین‌المللی نیز هست. دانشگاه با راه‌اندازی مرکز آموزش زبان فارسی و تقویت ارتباطات علمی و فرهنگی، اثبات کرده است که می‌توان با حفظ ارزش‌های ملی و فرهنگی، درهای علم و تعامل را به روی جهان گشود.

ارزش این حضور تنها در اعداد و آمار خلاصه نمی‌شود. کارشناسان برآورد کرده‌اند که هزینه هر ترم تحصیل و اقامت یک دانشجوی خارجی در دانشگاه تبریز حدود شش هزار دلار است و مجموعاً بیش از شصت میلیون دلار ارزآوری و منافع اقتصادی برای شهر و استان به همراه دارد. اما مهم‌تر از منافع مالی، ثمره فرهنگی و تمدنی این ارتباطات است. دانشجویان خارجی پس از بازگشت به کشورهای خود، به عنوان سفیران فرهنگی ایران عمل می‌کنند و نقش مؤثری در تقویت پیوندهای علمی، فرهنگی و حتی اقتصادی میان ملت‌ها ایفا می‌نمایند. تجربه کشورهای دیگر، به‌ویژه ترکیه، نشان می‌دهد که تربیت دانشجویان خارجی می‌تواند در بلندمدت سرمایه‌ای راهبردی برای تعاملات بین‌المللی باشد.

وقتی علم، مرز نمی‌شناخت؛ روایت تبریز از ربع رشیدی تا دانشگاه امروز

با وجود این واقعیت‌ها، گاه در جامعه صداهایی در مخالفت با پذیرش دانشجویان خارجی شنیده می‌شود. این دیدگاه‌ها، هرچند از دغدغه‌های فرهنگی یا اجتماعی برمی‌خیزند، در صورت بی‌توجهی به ریشه‌های تاریخی و فرهنگی تبریز، می‌تواند ما را از مسیر طبیعی توسعه علمی و فرهنگی دور کند. تبریز روزگاری در ربع رشیدی، نماد علم‌پذیری و همزیستی جهانی بود و امروز نیز شایسته است همان روح را در کالبد علمی خود زنده کند. در جهانی که علم و آموزش مرز نمی‌شناسد، بستن درهای دانشگاه به روی دیگران نه نشانه هویت‌مداری، بلکه نشانه غفلت از میراث تمدنی ماست.

احیای معنوی ربع رشیدی در روزگار ما یعنی بازگشت به جهانی‌اندیشی ایرانی؛ اندیشه‌ای که علم را پل گفت‌وگو میان ملت‌ها می‌دانست و نه دیواری میان فرهنگ‌ها. اگر روزی تبریز مهد دانش و هم‌افزایی تمدن‌ها بود، امروز نیز می‌تواند با تقویت دیپلماسی علمی و فرهنگی، دوباره به جایگاه تاریخی خود در نقشه علم جهان بازگردد. ربع رشیدی تنها یک میراث باستانی نیست؛ یادآور فلسفه‌ای است که دانشگاه را خانه انسان و علم را زبان مشترک ملت‌ها می‌دانست.از ربع رشیدی تا دانشگاه تبریز، پیام روشن است؛ تبریز همچنان می‌تواند نقطه تلاقی علم، فرهنگ و انسانیت باشد.

از ربع رشیدی تا دانشگاه تبریز؛ جایی که علم مرز نمی‌شناسد

در نهایت، تجربه ربع رشیدی و استمرار آن در دانشگاه تبریز نشان می‌دهد که ایران می‌تواند با تکیه بر پیشینه تمدنی خود، الگوی بومی دیپلماسی علمی را به جهان ارائه دهد؛ الگویی که در آن علم، فرهنگ و تعامل انسانی درهم‌تنیده‌اند. تداوم این مسیر، نه فقط بازآفرینی گذشته‌ای باشکوه، بلکه گامی هوشمندانه برای ساخت آینده‌ای است که تبریز بار دیگر در آن به عنوان یکی از کانون‌های جهانی علم و فرهنگ می‌درخشد.